[ULAW LEGAL INSIGHT] SỐ 04 | BẢO HỘ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ TRONG NỀN KINH TẾ SỐ

Trong thời đại số, phần mềm được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, tình trạng cài đặt Windows lậu sử dụng bản crack hoặc sao chép chia sẻ trái phép vẫn diễn ra phổ biến, tìm ẩn nhiều rủi ro về bảo mật và trách nhiệm pháp lý. Tôn trọng bản quyền phần mềm vì thế không chỉ là ý thức của người sử dụng mà còn là nghĩa vụ của các cá nhân. tổ chức theo quy định của pháp luật. Vậy những hành vi nào bị xem là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, trách nhiệm của các bên liên quan ra sao và người dùng cần làm gì để sử dụng phần mềm đúng pháp luật? Xin được kính chào quý vị khán giả đã quay trở lại với chuyên mục trò chuyện cùng với chuyên gia như laal inside do trường đạp được thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. Kính thưa quý vị, chúng ta có thể thấy trong thời đại số hiện nay, trí tuệ nhân tạo ngày càng được phát triển mạnh mẽ và AI không chỉ đóng vai trò là một công cụ để xử lý các thông tin mà bên cạnh đó còn có thể tham gia vào quá trình sáng tạo ra các hình ảnh, nội dung và các tác phẩm văn học, âm nhạc. Đây vốn được xem là những tác phẩm được tạo nên bởi con người và một câu hỏi thú vị đặt ra đó chính là những tác phẩm có sự tham gia của AI có được pháp luật sở hữu trí tuệ bảo hộ hay không và làm như thế nào để những chủ thể có thể vừa tận dụng AI vừa bảo vệ quyền sở hữu của mình khi có sự tham gia của ai? Và ngày hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau trò chuyện cùng với phó giáo sư tiến sĩ Lê Thị Nam Giang để cùng giải đáp về vấn đề này. Và lời nữa đầu tiên trên xin phép được gửi lời cảm ơn đến phó giáo sư tiến sĩ Lê Thị Nam Giang, giảng viên cao cấp của khoa luật quốc tế, nguyên viện trưởng viện sở hữu trí tuệ, khởi nghiệp và đội mới sáng tạo của trường Đại học luật thành phố Hồ Chí Minh đã nhận lời mời tham gia chương trình. Trong trọng được chào đón phó giáo sư tiến sĩ ạ. Xin chào MC Kiều Vi. Xin chào quý khán giả đang theo dõi các kênh truyền thông của trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh. >> Dạ vâng. Kính thưa phá giáo sư tiến sĩ, cô có thể cho khán thính giả biết rằng hiện nay là các tác phẩm văn học, âm nhạc hay kể cả những hình ảnh video đang được tạo ra với sự hỗ trợ của AI như thế nào không ạ? >> Đó là bước tiến rất lớn của công nghệ AI tạo sinh. Nếu như trước kia AI đóng vai trò chủ yếu là công cụ hỗ trợ, ví dụ như một nhà văn có thể sử dụng một phần mềm để chỉnh sửa cho tác phẩm của mình. Nhạc sĩ có thể sử dụng công nghệ để phối khí hay là một đạo diễn có thể sử dụng phần mềm để chỉnh sửa cho một đoạn phim. Thì hiện nay AI đã tham gia vào hầu hết quá trình sáng tạo của con người. Ví dụ đối với văn bản, người dùng có thể dùng Chat GPT hay là JMI. để tạo ra những ý tưởng để phát triển cốt chuyện cũng như là có thể soạn thảo một cái văn bản hoàn trình. Đối với tác phẩm âm nhạc thì việc sử dụng Suno có thể tạo ra một bài hát hoàn chỉnh chỉ từ vài một câu lệnh mang tính mô tả về chủ đề, về thể loại cũng như về cảm xúc. Đối với video thì chắc chúng ta cũng đã quen thuộc với những phần mềm trí tuệ nhân tạo như là Runway hay là VO có thể tạo ra những cái video rất hoàn chỉnh. Vì vậy, những sản phẩm cuối cùng mà chúng ta nhìn thấy có thể rơi vào một trong ba trường hợp. Trường hợp thứ nhất, những sản phẩm sáng tạo do con người tạo ra. Và trong trường hợp này, AI chỉ được sử dụng như một công cụ kỹ thuật để hỗ trợ cho quá trình sáng tạo. Vô và trường hợp thứ hai đó là con người sử dụng AI như một cái công cụ hỗ trợ trong toàn bộ quá trình sáng tạo từ việc lên ý tưởng cho đến quá trình phát triển ý tưởng và chỉnh sửa sản phẩm cho đến kết quả cuối cùng. Và trường hợp cuối cùng đó là trường hợp cao nhất. Tác phẩm được AI tạo ra gần như tự động. Chỉ cần con người đưa ra một vài câu lệnh mang tính mô tả. >> Dạ anh xin phép được cảm ơn những chia sẻ vừa rồi của phá giáo sư tiến sĩ ạ. Dạ đến với câu hỏi thứ hai thì chúng ta có thể thấy ai giúp ích rất là nhiều cho các hoạt động sáng tạo của con người, có thể tham gia vào rất là nhiều công đoạn và ở các mức độ khác nhau. Như vậy thì những tác phẩm do ai tham gia có được pháp luật sở hữu trí tuệ bảo hộ hay không ạ? Bạn đang đặt ra một câu hỏi rất phức tạp về mặt pháp lý và cũng là một trong những tranh luận sôi đột trong khuôn khổ của tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới cũng như trong hệ thống pháp luật của các quốc gia. Cho đến thời điểm hiện nay, các hệ thống pháp luật được xây dựng và vận hành với triết lý lấy sự sáng tạo của con người làm trung tâm. Một trong những mục tiêu cốt lõi của pháp luật sở hữu trí tuệ đó là khuyến khích sự sáng tạo của con người và bảo vệ sự sáng tạo của con người. Và như vừa rồi tôi có trình bày với quý vị, hiện nay AI đang tham gia vào quá trình sáng tạo để tạo ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật khoa học ở ba mức độ khác nhau. Và với sự tham gia ngày càng sâu và rộng của AI và quá trình sáng tạo, đặc biệt với AI tạo sinh thì câu hỏi đặt ra liệu con người trong trường hợp này nếu được công nhận là tác giả của tác phẩm có công bằng hay không và liệu AI có thể được công nhận là tác giả của tác phẩm hay không? Đối với câu hỏi này thì tất cả các hệ thống pháp luật hiện nay đều không công nhận AI là chủ thể sáng tạo, đều không công nhận AI là tác giả của các tác phẩm văn học, nghệ thuật khoa học hay là nhà sáng chế. Tuy nhiên, phụ thuộc vào mức độ tham gia của AI vào quá trình sáng tạo mà các hệ thống pháp luật có các cách tiếp cận và quy định khác nhau. Riêng đối với pháp luật Việt Nam, luật sở hữu trí tuệ sửa đổi bổ sung vào năm 2025 có hiệu lực chính thức vào ngày 01 tháng 04 năm 2026 đã trực tiếp quy định về vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ được tạo ra có sự tham gia của AI. Riêng đối với lĩnh vực quyền tác giả thì Nghị định 134 CP đã quy định chi tiết về vấn đề bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học nghệ thuật khoa học có sự tham gia của AI trong quá trình sáng tạo. Và cụ thể để có thể được bảo hộ quyền tác giả đối với những tác phẩm này thì phải thỏa mãn đồng thời ba điều kiện. Điều kiện thứ nhất con người có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào quá trình sáng tạo tác phẩm. Điều kiện thứ hai, con người chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của tác phẩm do mình tạo ra. Điều kiện thứ ba, không gây phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan đối với những tác phẩm hay những đối tượng được sử dụng làm dữ liệu đầu vào để huấn luyện AI. Và chỉ thỏa mãn được ba điều kiện đó, chúng ta mới xem xét đến khả năng bảo hộ quyền tác gia cho những đối tượng này. >> Dạ vâng, kính thưa phó giáo sư tiến sĩ. Lĩnh vực sở hữu trí tuệ không chỉ bao gồm quyền tác giả mà bên cạnh đó còn có các quyền liên quan đến lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Như vậy thì trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp AI đóng vai trò như thế nào trong việc tạo ra các sáng chế, các kiểu dáng công nghiệp và các nhãn hiệu và những đối tượng nêu trên tạo ra với sự tham gia của ai? Có được pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam bảo hộ không ạ? Trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp, AI ngày càng tham gia rộng hơn vào quá trình sáng tạo, trở thành một công cụ quan trọng trong toàn bộ chu trình đổi mới và sáng tạo. Đơn cử như đối với sáng chế, con người với sự hỗ trợ của AI có thể tìm kiếm và phân tích một khối lượng thông tin khổng lồ về khoa học và công nghệ, từ đó có thể đánh giá được tình trạng kỹ thuật của sáng chế một cách rất nhanh chóng. AI cũng có thể gợi ý về hướng nghiên cứu, mô phỏng, thậm chí là thiết kế hướng nghiên cứu cũng như là đề xuất những giải pháp kỹ thuật trong những lĩnh vực công nghệ như là công nghệ dược phẩm, vật liệu sinh học hay là công nghệ về chip. AI đang đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong toàn bộ quá trình từ nghiên cứu đến phát triển sản phẩm. Đối với kiểu dáng công nghiệp với sự hỗ trợ của AI tạo sinh thì nhà thiết kế có thể tạo ra hàng trăm các mẫu thiết kế từ đó họ có thể lựa chọn có thể với sự hỗ trợ của AI chỉnh sửa để có thể tạo ra được một cái mẫu thiết kế hoàn thiện nhất. Điều tôi muốn nhấn mạnh hiện nay là AI không chỉ được sử dụng ở giai đoạn tạo lập ra các tài sản trí tuệ đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp mà còn tham gia vào toàn bộ chu trình quản trị đối với quyền sở hữu công nghiệp. Ví dụ WPO đã phát triển ra những phần mềm để phục vụ tìm kiếm hình ảnh nhãn hiệu, phân loại sáng chế, dịch tài liệu sáng chế. AI còn có thể hỗ trợ doanh nghiệp theo dõi danh mục tài sản trí tuệ và phát hiện những dấu hiệu có nguy cơ xâm phạm. Vì vậy AI hiện diện gần như toàn bộ vòng đời của quyền sở hữu trí tuệ từ khâu xác lập đến khâu thương mại hóa cũng như là bảo vệ quyền. Đối với câu hỏi về việc các đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp được tạo ra với sự hỗ trợ của AI có thể được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hay không thì pháp luật Việt Nam sửa đổi bổ sung vào năm 2025 như vừa rồi tôi có đề cập đã trực tiếp quy định về vấn đề này và có thể nói rằng Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới có quy định trực tiếp về vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đối với những đối tượng sở hữu công nghiệp có sử dụng AI trong quá trình tạ tạo ra đối với các đối tượng này. Cụ thể, điều 10A hoặc nghị định 100CP sửa đổi bổ sung nghị định 65CP có quy định đối với sáng chế kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo trong quá trình tạo ra các đối tượng này thì chỉ có thể được xem xét bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp nếu đáp ứng được điều kiện. Đó là con người phải đóng vai trò quyết định trong toàn bộ quá trình sáng tạo. Để cụ thể hóa vấn đề này, điều 10A nghị định 100 CP có đưa ra bốn nhóm hoạt động mà con người cần phải thực hiện toàn bộ để có thể chứng minh là con người đã có đóng góp đáng kể và việc tạo ra sàn chế, kiểu dáng công nghiệp và thiết kế bố trí. >> Dạ vâng, kính thưa phá giáo sư tiến sĩ. Như vậy thì qua chia sẻ vừa rồi, chúng ta cũng có thể thấy là không phải bất cứ sản phẩm nào được tạo ra bởi AI cũng đủ điều kiện để được bảo hộ bởi pháp luật sở hữu trí tuệ. Như vậy thì theo phó giáo sư tiến sĩ, những người mà sáng tác nội dung số họ cần phải đảm bảo những điều kiện gì, những yếu tố gì để các sản phẩm và họ tạo ra được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ạ. Trước hết nguyên tắc cơ bản cần phải khẳng định rằng nếu một sản phẩm sáng tạo dù là một tác phẩm văn học nghệ thuật khoa học hay là một đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp muốn được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ dù có sử dụng hay không sử dụng AI trong quá trình sáng tạo thì phải đáp ứng điều kiện đầu tiên đó là những sản phẩm sáng tạo đó phải thuộc đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ và phải đáp ứng điều kiện bảo hộ đối với từng loại quyền tương ứng. Tôi lấy ví dụ đối với một tác phẩm văn học, nghệ thuật khoa học được sáng tạo với sự hỗ trợ của AI, nếu muốn được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ thì phải thỏa mãn ba điều kiện. Điều kiện đầu tiên đó là tác phẩm phải được định hình dưới hình thức vật chất nhất định. Điều kiện thứ hai, tác phẩm phải mang tính nguyên gốc, tức là do tác giả trực tiếp sáng tạo ra mà không sao chép từ người khác. Và điều kiện thứ ba không rơi vào các trường hợp loại trừ không được bảo hộ quyền tác giả theo quy định của pháp luật Việt Nam và không vi phạm chính sách của nhà nước về sở hữu trí tuệ. Còn đối với sáng chế thì điều kiện tiên quyết đó là phải đáp ứng được tính mới, trình độ sáng tạo, khả năng áp dụng công nghiệp và tiếp theo không được rơi vào các đối tượng loại trừ không được bảo hộ sáng chế theo quy định của pháp luật Việt Nam và không vi phạm chính sách về sở hữu trí tuệ. Điều đó có nghĩa là với mỗi một đối tượng sở hữu trí tuệ thì phải đáp ứng điều kiện mà pháp luật đặt ra để có thể bảo hộ quyền. Đó là nguyên tắc đầu tiên. Điều kiện thứ hai, các sản phẩm sáng tạo đó không được xâm phạm vào quyền sở hữu trí tuệ đang được bảo hộ của người khác. Và điều kiện thứ ba, trong trường hợp có sử dụng trí tuệ nhân tạo trong quá trình sáng tạo thì như tôi đã đề cập ở trên cần phải có một nguyên tắc thứ ba điều kiện cốt lõi đó là con người phải đóng vai trò đáng kể và mang tính quyết định vào việc tạo ra các đối tượng này. Tóm lại, AI có thể là công cụ rất mạnh để hỗ trợ cho sự sáng tạo, nhưng sự đóng góp của con người và sự thỏa mãn điều kiện mà pháp luật đặt ra đối với các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ mới quyết định đến việc một sản phẩm sáng tạo có đáp ứng điều kiện để được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hay không. Và đây cũng là điểm mà tôi rất lưu ý các bạn khi các bạn à thực hiện các hoạt động sáng tạo. Dạ vâng. Em xin được cảm ơn phó giáo sư tiến sĩ Lê Thị Nam Giang đã dành thời gian tham gia chương trình và giải đáp tất cả các câu hỏi mà khán giả đang rất quan tâm. Và quý vị thân mến, thời lượng dành do chương trình Y la Legal Inside trò chuyện cùng với chuyên gia ngày hôm nay xin được phép khép lại. Cảm ơn quý vị khán giả đã quan tâm theo dõi. Xin được kính chào tạm biệt và hẹn gặp lại ở các số tiếp theo. >> Xin cảm ơn MC, xin cảm ơn quý thân gia. Đ