Việt Nam và bài toán xây dựng thị trường carbon

Trong hành trình hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, thị trường carbon đang được kỳ vọng trở thành một trong những công cụ quan trọng giúp Việt Nam chuyển hóa cam kết khí hậu thành động lực kinh tế. Tuy nhiên, phía sau câu chuyện về một sàn giao dịch carbon là hàng loạt vấn đề pháp lý nền tảng: tín chỉ carbon thực chất là gì, ai có quyền tạo lập và sở hữu, có thể chuyển nhượng hay sử dụng như một loại tài sản hay không; quan trọng hơn, làm thế nào để mỗi tín chỉ được giao dịch thực sự đại diện cho một lượng phát thải đã được cắt giảm hoặc hấp thụ một cách đáng tin cậy?

Những vấn đề này được PGS.TS. Trần Việt Dũng – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM – phân tích trong ULAW Legal Insight số 14, với chủ đề “Việt Nam và bài toán xây dựng thị trường carbon”. Từ kết quả nghiên cứu về khung pháp lý phát triển thị trường carbon tại các quốc gia ASEAN, ông Dũng đã chỉ ra những điều kiện căn bản để một thị trường carbon không chỉ được hình thành trên danh nghĩa, mà có thể vận hành thực chất và tạo dựng niềm tin lâu dài.

Theo PGS.TS. Trần Việt Dũng, thị trường carbon tại ASEAN đang phát triển khá nhanh, song với mô hình và tốc độ rất khác nhau. Một số quốc gia bắt đầu xây dựng những cơ chế mang tính bắt buộc, như thuế carbon hoặc hệ thống giao dịch phát thải; trong khi một số quốc gia khác lại tập trung phát triển thị trường carbon tự nguyện.

Điểm đáng chú ý, theo ông Dũng, là ASEAN đang dần hình thành một cách tiếp cận rộng hơn đối với thị trường carbon: đây không chỉ là một công cụ bảo vệ môi trường, mà còn là một cơ chế kinh tế và pháp lý để phân bổ chi phí phát thải, đồng thời tạo động lực cho đầu tư xanh. Chính cách nhìn này khiến thị trường carbon trở thành một phần của kiến trúc phát triển mới, nơi trách nhiệm môi trường được chuyển hóa thành tín hiệu kinh tế và giá trị giao dịch.

Tại Việt Nam, PGS.TS. Trần Việt Dũng nhận định khung pháp lý đã có những bước tiến đáng kể. Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ đặt nền tảng cho hoạt động giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon; Nghị định số 119/2025/NĐ-CP tiếp tục sửa đổi, bổ sung một số quy định; cùng với đó, Quyết định số 232/QĐ-TTg năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam.

Tuy nhiên, theo ông Dũng, xây dựng thị trường carbon không thể được giản lược thành việc thiết lập một sàn để các chủ thể đưa tín chỉ lên mua bán. Có sàn giao dịch chưa đồng nghĩa với việc đã hình thành một thị trường.

Cốt lõi của bài toán nằm ở hệ thống pháp lý phía sau mỗi đơn vị carbon được giao dịch. Một tín chỉ chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó phản ánh một lượng phát thải đã được giảm hoặc một lượng carbon đã được hấp thụ, và kết quả đó phải có khả năng đo lường, kiểm chứng một cách đáng tin cậy. Đồng thời, thị trường phải có cơ chế ngăn ngừa việc một kết quả giảm phát thải bị tính nhiều lần, cũng như xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể có liên quan.

“Niềm tin của thị trường”, theo phân tích của PGS.TS. Trần Việt Dũng, trước hết được quyết định bởi chất lượng của hệ thống pháp luật đứng phía sau thị trường. Khi giá trị của một tín chỉ chưa được xác định rõ hoặc chất lượng tín chỉ không thể kiểm chứng, khả năng giao dịch về mặt kỹ thuật sẽ không đủ để tạo nên một thị trường bền vững.

Từ đó, ông Dũng chỉ ra ba nhóm vấn đề pháp lý Việt Nam cần đặc biệt tập trung giải quyết.

Trước hết là hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định – MRV. Đây chính là cơ sở để trả lời những câu hỏi nền tảng: một tín chỉ carbon có giá trị đến đâu, được hình thành từ lượng giảm phát thải nào và dựa trên tiêu chuẩn nào. Nếu hệ thống MRV không đủ chặt chẽ và đáng tin cậy, chất lượng tín chỉ sẽ bị đặt dấu hỏi, kéo theo sự suy giảm niềm tin của các chủ thể tham gia thị trường.

Nút thắt thứ hai nằm ở địa vị pháp lý và quyền đối với tín chỉ carbon.

Theo PGS.TS. Trần Việt Dũng, pháp luật cần làm rõ tín chỉ carbon được xác định là một loại tài sản hay quyền tài sản; ai có khả năng tạo lập tín chỉ, ai là chủ thể có quyền sở hữu, quyền chuyển nhượng và tín chỉ có thể được sử dụng trong những giao dịch nào. Cùng với đó là hàng loạt vấn đề về đăng ký, quản lý giao dịch và cơ chế xử lý tranh chấp nếu phát sinh trong tương lai.

Việc xác định địa vị pháp lý không đơn thuần mang ý nghĩa học thuật. Khi tín chỉ carbon được đưa vào lưu thông và trở thành đối tượng của các giao dịch có giá trị kinh tế, sự rõ ràng về quyền chính là điều kiện để bảo vệ các bên tham gia và bảo đảm tính ổn định của toàn bộ thị trường.

Nhóm vấn đề thứ ba, được ông Dũng đặc biệt nhấn mạnh trong bối cảnh hội nhập quốc tế, là ngăn ngừa tình trạng tính hai lần đối với một tín chỉ carbon và xác lập trách nhiệm pháp lý khi tín chỉ được chuyển giao xuyên biên giới.

Một kết quả giảm phát thải nếu đồng thời được nhiều chủ thể hoặc nhiều quốc gia ghi nhận sẽ làm suy giảm nghiêm trọng tính toàn vẹn của thị trường. Vì vậy, theo PGS.TS. Trần Việt Dũng, Việt Nam không chỉ cần một sàn giao dịch, mà cần đồng thời xây dựng một hệ sinh thái gồm MRV, hệ thống đăng ký, xác minh, cơ chế cấp phép chuyển giao và giám sát chặt chẽ.

Từ cách tiếp cận đó, Quyết định 232/QĐ-TTg cần được nhìn nhận rộng hơn một kế hoạch thiết lập thị trường. Theo ông Dũng, đây là một bước căn bản trong quá trình hình thành một thiết chế thị trường gắn với mục tiêu giảm phát thải của Việt Nam.

Ở bình diện khu vực, câu hỏi về khả năng ASEAN tiến tới một thị trường carbon chung cũng được đặt ra.

PGS.TS. Trần Việt Dũng cho rằng trong dài hạn, ASEAN hoàn toàn có khả năng xây dựng một thị trường carbon mang tính liên thông. Tuy nhiên, việc hình thành ngay một thị trường chung ở thời điểm hiện tại sẽ gặp không ít khó khăn, bởi trình độ phát triển, mô hình quản lý và mức độ hoàn thiện của thị trường carbon giữa các quốc gia ASEAN còn rất khác nhau.

Các quốc gia đang đồng thời tồn tại nhiều cơ chế: từ thuế carbon, hệ thống giao dịch phát thải đến thị trường tín chỉ carbon, trong khi tiêu chuẩn MRV cũng chưa đồng nhất. Chính sự khác biệt này khiến việc ghép các thị trường thành một cấu trúc chung ngay lập tức trở nên phức tạp.

Theo ông Dũng, hướng đi khả thi hơn là xây dựng khả năng tương thích giữa các thị trường quốc gia trước khi nói đến việc hình thành một thị trường chung.

Quá trình ấy có thể bắt đầu bằng việc từng bước hài hòa các nguyên tắc về đo lường, báo cáo và thẩm định; tiêu chuẩn chất lượng của tín chỉ; hệ thống đăng ký và truy xuất tín chỉ; cơ chế chống tính hai lần; cũng như những quy tắc áp dụng đối với hoạt động chuyển giao tín chỉ carbon xuyên biên giới.

Khi các tiêu chuẩn nền tảng có thể “nói cùng một ngôn ngữ”, thị trường của từng quốc gia mới có điều kiện kết nối với nhau.

Vì vậy, theo PGS.TS. Trần Việt Dũng, ASEAN không nhất thiết phải khởi đầu bằng một thị trường chung, mà có thể bắt đầu từ việc xây dựng những quy tắc chung. Đây có thể là bước đi thực tế hơn để từng bước hình thành một không gian carbon khu vực có tính liên thông, minh bạch và đáng tin cậy.

Nếu làm được điều đó, lợi ích mang lại không chỉ nằm ở quy mô giao dịch tín chỉ. Một thị trường carbon được kết nối còn có khả năng trở thành cơ chế khu vực để huy động nguồn vốn cho các dự án giảm phát thải, phát triển rừng, năng lượng tái tạo và những lĩnh vực có khả năng hấp thụ carbon.

Những phân tích tại ULAW Legal Insight số 14 cho thấy bài toán lớn nhất của thị trường carbon Việt Nam không chỉ là khi nào có sàn giao dịch, mà sâu xa hơn là chúng ta sẽ đặt những nền móng pháp lý nào bên dưới sàn giao dịch ấy.

Bởi một tín chỉ chỉ có giá trị khi chất lượng của nó được tin cậy; một giao dịch chỉ có ý nghĩa khi quyền của các bên được pháp luật bảo đảm; và một thị trường chỉ thực sự tồn tại khi phía sau những con số mua – bán là một hệ thống minh bạch, có khả năng kiểm chứng và đủ sức tạo dựng niềm tin.

Trong hành trình hướng tới phát thải ròng bằng “0”, xây dựng thị trường carbon vì thế không chỉ là kiến tạo thêm một thị trường mới. Đó còn là quá trình kiến tạo một thiết chế pháp lý mới cho nền kinh tế xanh – nơi giá trị môi trường, trách nhiệm phát thải và động lực đầu tư được kết nối trong cùng một cấu trúc phát triển bền vững.

Thực hiện: Phòng Truyền thông và Quan hệ Doanh nghiệp

Trường đại học Luật TP. Hồ Chí Minh và Trung tâm Luật quốc tế, Đại học Quốc gia Singapore tổ chức hội thảo quốc tế về biến đổi khí hậu thảo luận các chủ đề, đưa ra các giải pháp, trong đó có giải pháp kinh tế để chống biến đổi khí hậu trong khu vực ASEAN và Việt Nam ngày 30/10/2026.

Thông tin đăng ký tham dự: https://conference.hcmulaw.edu.vn/accc5